Tim Judah – In Wartime: Stories from Ukraine

Featured Image Tim JudahHet voortwoekerende conflict in de Donbas regio is een veelbesproken thema in Nederland. Wij zijn als land rechtstreeks betrokken geraakt bij het conflict door de tragische crash van vlucht MH17 en het daaropvolgende onderzoek naar de ramp door de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Bovendien vindt op 6 april 2016 een Raadgevend Referendum plaats over het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Volgens de initiatiefnemers van het referendum moet Nederland geen verdrag willen sluiten met een land dat in een “burgeroorlog” is verwikkeld en waar “ultranationalisten met nazistische trekjes zetels in het landbestuur hebben ingenomen”. Genoeg reden dus voor de geïnteresseerde burger om zich eens in de materie te verdiepen.

De hoeveelheid informatie die op internet te vinden is in de vorm van nieuwsmedia, YouTube filmpjes en weblogs is gigantisch, maar niet altijd even genuanceerd of betrouwbaar. Rond het conflict woedt een online informatieoorlog waarin argeloze lezers door de betrokken partijen bewust op het verkeerde been worden gezet. Bovendien behandelen de korte filmpjes en flitsende nieuwsberichten slechts afzonderlijke kwesties of gebeurtenissen, vaak zonder de relevante context erbij te verschaffen.

Er gloort echter hoop. Er zijn inmiddels meerdere boeken verschenen die een zorgvuldig gebalanceerd licht schijnen op de kluwen van gebeurtenissen die ten grondslag liggen aan de oorlog in Oost-Oekraïne. Een van de laatst gepubliceerde boeken in deze groeiende reeks is Tim Judah’s In Wartime: Stories from Ukraine.

Wat maakt dit boek het lezen waard? Ten eerste de schrijver zelf. Tim Judah is een gerenommeerd en ervaren journalist, die onder meer voor The Economist en de The New York Review of Books jarenlang op de Balkan verslag heeft gedaan van de oorlogen in voormalig Joegoslavië. Na 11 september 2001 heeft hij onder meer in Afghanistan, Irak, Noord-Korea, Iran en Soedan gewerkt. Zijn expertise als oorlogscorrespondent stelt hem in staat om het gewapende conflict in Oost-Oekraïne vakkundig te ontleden en treffende vergelijkingen te trekken tussen de Oekraïense situatie en recente conflicten in de regio, zoals de Joegoslavische burgeroorlog.

Ten tweede dringt Judah zijn eigen ideeën en persoonlijke reisverhalen niet aan de lezer op. Onbevangen laat hij de mensen aan het woord die hij tijdens zijn reizen door heel Oekraïne ontmoet. Hij spreekt zowel met pro-Russische separatisten als met Oekraïense nationalisten. Verder ontmoet hij gepensioneerden en jongeren en medewerkers van de veiligheidsdiensten en kunstenaars. Niet alleen schept dit een uitgebalanceerd beeld van strijdtoneel in Oekraïne, maar ook koppelt Judah via de levensloop van zijn gespreksgenoten de geschiedenis van het land aan de actualiteit.

Een goed voorbeeld hiervan is zijn ontmoeting met Sergej Baryshnikov. Baryshnikov is door de autoriteiten van de separatistische Volksrepubliek Donetsk (DNR) aangesteld als rector van de universiteit van Donetsk en is in die hoedanigheid een toonaangevende ideoloog binnen de DNR. Hij vertelt hoe hij reeds begin jaren negentig in aanraking kwam met een van de voorlopers van de separatistische opstandelingen, de Inter-Beweging van de Donbas onder leiding van Dmitrij Kornilov (1962 – 2002). Sindsdien heeft hij steevast gestreden voor de aansluiting van zijn geboortegrond bij Rusland. Uit alles blijkt hoe nauw Baryshnikovs ideologische overtuigingen verweven zijn met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Zijn geloof in het internationalisme van de Sovjets vindt bijvoorbeeld uitdrukking is de idee dat elke vorm van nationalisme bestreden moet worden. Dit betrekt hij natuurlijk met name op het Oekraïense nationalisme. Zo citeert Judah uit zijn interview met Baryshnikov de volgende uitspraak:

We have to destroy the idea of Ukrainian identity and its national idea. Who are Ukrainians? They are Russian who refuse to admit their Russian-ness… The Ukrainian idea is one which can be compared to a difficult decease, like cancer. I think we must supress it… The easiest and shortest way to do that is by war and repression.

Judah toont op overtuigende wijze aan dat de separatistische sentimenten in Oost-Oekraïne niet uit de lucht zijn komen vallen en dat alle Sovjetsymboliek in de DNR direct verband houdt met de nostalgie in de regio naar de glorietijd van de Sovjet-Unie toen de Donbas nog een belangrijke industriële regio was.

Op dezelfde wijze onderzoekt hij de Oekraïense ultranationalistische groeperingen. Zo spreekt hij onder andere met de woordvoerder van het Azov bataljon, Andrej Djatsjenko. Het Azov bataljon, gelegerd in Marioepol bij de zee van Azov, staat mede door toedoen van de Russische propagandamachine bekend in het Westen als het toonbeeld van het neonazistische en ultranationalistische gezicht van Oekraïne. Dit is niet geheel bezijden de waarheid. Het Azov bataljon voert de wolfsangel op zijn embleem en veel van zijn leden zijn in hun uitlatingen en symbolen openlijk nazistisch. Zo vechten onder andere recht-radicale vrijwilligers uit Scandinavië, Ierland en Griekenland met het Azov bataljon  mee. Overigens doet dit verschijnsel zich ook voor in de gelederen van de separatisten, waar het veelal links-radicale buitenlandse strijders betreft. Een diepgravende analyse over dit verschijnsel kunt u hier lezen. Hoe dan ook, het interessante is dat Judah beide stromingen, zowel het extreme Oekraïense nationalisme als het pro-Russische separatisme uit de Donbas, aan elkaar koppelt en beziet vanuit hun organische ontwikkeling over de afgelopen 25 jaar. Er zijn namelijk verrassend veel overeenkomsten tussen de geschiedenis van de beweging waar het Azov bataljon uit voortkwam (Oekraïense Patriot) en de evenknie uit de Donbas (Donetsk Republiek van Andrej Poergin). Beide organisaties bereikten in de lente van 2014 hun zenit toen de oorlog uitbrak. Maar al lang voordat de gevechten aanvingen waren de twee radicale groepen elkaar aardsvijanden. Judah citeert Djatsjenko als deze in een interview zegt:

We knew about their books and presentations and separatist exhibitions and sometimes we tried to disrupt their meetings. They put up their tent and handed out separatist books, so we would come and take them away and tear them up. They tried to do the same to us but we were stronger. Ninety per cent of our members were fit young men and girls, but theirs were mostly pensioners nostalgic for the Soviet Union. They could not beat us physically!

Doordat Judah zowel de separatisten als de Oekraïense rechts-radicale groeperingen in een bredere historische context plaatst, is de animositeit tussen beide partijen beter te begrijpen. Ook maakt dit duidelijk hoe lastig het is om een duurzame vrede te bewerkstelligen zolang beide kemphanen zich in de loopgraven tegenover elkaar bevinden.

In Oekraïne zijn de ultranationalisten in ieder geval geen beslissende speler in de politieke arena. Zelfs nadat rechts-radicale partijen tijdens de lokale verkiezingen op 25 oktober 2015 weer meer stemmen binnenhaalden dan in de periode vlak na de Euromaidan, blijven zij op het nationaal niveau vooralsnog steken in de electorale marges. Echter, in de separatistische Volksrepublieken van Donetsk en Loegansk zwaaien de radicale, pro-Russische partijen nog steeds de scepter. Verzoening tussen de strijdende partijen blijft hierdoor extreem lastig te bereiken, hoeveel Minsk akkoorden er ook worden gesloten. De Donbas dreigt daarom te verworden tot een bevroren conflict vergelijkbaar met Transnistrië (1990) en Zuid-Ossetië (2008). Dit zou voor de lokale bevolking een rampzalige uitkomst zijn. We kunnen alleen maar hopen dat beide partijen de moed zullen vinden om over hun eigen schaduw heen te stappen.

Ik kan In Wartime: Stories from Ukraine van harte aanbevelen aan een ieder die zich wil verdiepen in Oekraïne en de oorlog in de Donbas beter wil begrijpen. De lezer kan vervolgens zijn eigen conclusies trekken. Hij doet dit dan in ieder geval aan de hand van een elegant geschreven en integere beschrijving van de krankzinnige werkelijkheid die Oekraïne anno 2016 is.


Verder lezen:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *