Oorlogskunstenaar

OorlogskunstenaarIn Oekraïne zijn er sinds het uitbreken van de oorlog in de Donbas al een aanzienlijk aantal romans verschenen die gaan over het conflict. U kunt hierbij denken aan Evgenij Polozjij’s boek Ilovajsk, Olga Kasjpor met De oorlog door de ogen van TSN. 28 verhalen vanaf de andere kant van de camera of Andrej Tsaplijenko’s Boek van veranderingenDe eerste is een roman, gebaseerd op de verhalen van ooggetuigen, die de slag om Ilovajsk in augustus 2014 aan den lijve hebben ondervonden. De tweede is een verzameling essays van Oekraïense journalisten die verslag hebben gedaan van de oorlog in de Donbas. De laatste is een persoonlijke zoektocht naar de oorzaken en gevolgen van de oorlog van een van de bekendste oorlogsjournalisten in Oekraïne. Er is duidelijk een markt voor dit soort boeken. Oekraïne tracht als land de gebeurtenissen van de afgelopen twee jaar op de een of andere manier te verwerken en uitgevers spelen hier handig op in.

De schrijver en journalist Maksim Boetsjenko vormt hierop geen uitzondering. Ik ontmoette hem in september 2015 in Lviv op het jaarlijkse literatuurfestival Publisher’s Forumwaar hij zijn debuutroman Kunstenaar van de Oorlog presenteerde. Ik verwachtte een doorgewinterde oorlogsjournalist aan te treffen, maar maakte in plaats daarvan kennis met een vriendelijke, deemoedige en openhartige man die oorspronkelijk uit de Loegansk Oblast komt en sinds een aantal jaar werkzaam is als journalist in Kiev. Hij schreef onder meer voor het tijdschrift Korrespondent, maar stapte na enige tijd over naar het weekblad Novoje VremjaIk las zijn boek en heb over de afgelopen paar maanden contact met hem gehouden.

Boetsjenko’s roman tracht het conflict in Oost-Oekraïne te duiden “door het prisma van het lot van kleine mensen”, zoals op het boekomslag staat vermeld. Het sujet van Kunstenaar van de Oorlog is dan ook gebaseerd op een waar gebeurde verhaal van twee van dit soort “kleine mensen”. De helden van het boek zijn twee broers, Anton en Sergej, die zich na het uitbreken van de oorlog in tegenovergestelde kampen bevinden. Anton is een mislukte kunstenaar, die uit pure noodzaak in de mijnen moet werken om zijn brood te verdienen. Als de oorlog uitbreekt in de Donbas, sluit hij zich aan bij de separatisten. Meevechten is voor Anton een uitvlucht uit de troosteloze situatie waar hij zich in bevindt. In de gelederen van de rebellen vindt hij zijn eigenwaarde terug en de zingeving waar hij zo lang naar op zoek was. Zijn broer Sergej is in alles het tegenovergestelde. Hij heeft zich losgemaakt van zijn geboortegrond, carrière gemaakt in het buitenland en daar een flink vermogen verdiend. In het conflict tussen Kiev en de Donbas steunt hij de officiële Oekraïense regering en verafschuwt de pro-Russische separatisten.

Boetsjenko’s roman probeert een antwoord geven op de vraag of de bewoners van de Donbas en mensen uit de rest van Oekraïne nog in staat zullen zijn om elkaar te begrijpen na twee jaar van hatelijkheden over en weer, oorlog en verdriet. Begrip voor de ander beschouwt hij namelijk als voorwaarde voor mogelijke toenadering. Helaas ontbreekt het hier nog vaak aan. Volgens Boetsjenko begrijpen Oekraïners over het algemeen zeer weinig van hun landgenoten uit de Donbas regio. Qua mentaliteit ligt er een enorme kloof tussen beide groepen.

En Boetsjenko kan het weten. Hij kent de regio als geen ander. Voordat hij de pen oppakte en zich als schrijver en journalist in Kiev vestigde, heeft hij in totaal twaalf jaar gewerkt als kompel in de mijnschachten van zijn geboortestreek Loegansk. Een deel van het boek is dan ook een minutieuze beschrijving van de werkomstandigheden in de mijnindustrie van de Donbas. Boetsjenko acht het noodzakelijk om in de rest van Oekraïne begrip te kweken voor de belevingswereld en mentaliteit van de mensen uit de Donbas. Hij ziet de identiteit van zijn streekgenoten namelijk als iets wat het midden houdt tussen Rusland en Oekraïne. Het opleggen van de Oekraïense nationale identiteit aan de Donbas regio is daarmee per definitie een vruchteloze onderneming. Er moet hoe dan ook een compromis komen, van beide kanten welteverstaan.

Desgevraagd geeft Boetsjenko aan dat in de eerste plaats de taal moet veranderen voor een vreedzame oplossing van het conflict mogelijk is. De taal van de haat, die nog steeds op ieders tong ligt, moet plaatsmaken voor een meer gematigde toon die uiteindelijk kan leiden tot een taal van verzoening. Dan ontstaat er begrip voor elkaar en kan er een zinvolle dialoog tot stand komen. Een boek als Kunstenaar van de Oorlog kan hier een eerste aanzet toe zijn. Schrijvers als Boetsjenko zijn een belangrijke schakel in het moeizame en langdurige proces dat de reïntegratie van de Donbas in het soevereine deel van Oekraïne beloofd te worden.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *